پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی فلسفه علم 2383-0722 15 2 2026 01 21 The Pragmatist Approach to Ascribing Free Will to Artificial Intelligence: A Critique of Christian List’s View نقد رویکرد عمل‌گرایانه در انتساب اراده‌ی آزاد به هوش مصنوعی: بررسی انتقادی دیدگاه کریستین لیست 10917 10.30465/ps.2026.54415.1825 FA طیبه غلامی پژوهشگر پسادکتری، گروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران سید حسن حسینی سروری استاد گروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، تهران ، ایران Journal Article 2026 03 07 Drawing on Daniel Dennett’s intentional stance, Christian List advances a pragmatist framework according to which any system—human or artificial—that satisfies three macro-level conditions—intentional agency, alternative possibilities, and causal control—may be ascribed free will, even in the absence of phenomenal consciousness. Employing conceptual analysis and engaging with prominent critiques in the philosophical literature—including Robert Kane’s account of the origination problem, Nancey Murphy and Warren Brown’s critiques of downward causation and emergence, and empirical findings by Eddy Nahmias on the role of P. F. Strawson’s reactive attitudes in free will ascription—this paper argues that List’s framework suffers from a structural ambiguity in distinguishing between “functional autonomy” and “responsibility-grounding free will.” Reducing free will to mere “explanatory sufficiency” not only results in conceptual inflation but also opens the door to “algorithmic responsibility evasion,” whereby developers and institutions may deflect accountability by appealing to the system’s agency. In response, the paper proposes a three-level framework that distinguishes functional autonomy (Level 1), robust free will (Level 2), and moral responsibility (Level 3), and introduces a threshold condition for robust free will: the capacity to revise one’s ultimate ends in light of evaluative commitments. This condition presupposes phenomenal consciousness and P. F. Strawson-style reactive attitudes, thereby clarifying why no contemporary artificial system—even the most advanced language models—possesses robust free will. By resolving the ambiguity in List’s account, the proposed distinction carries important normative implications for AI ethics, legal responsibility, and technology policy. کریستین لیست با الهام از موضع قصدی دنت، چارچوبی عمل‌گرایانه ارائه می‌دهد که بر اساس آن، هر سامانه‌ای (چه انسانی و چه مصنوعی) که در سطح کلان واجد سه شرط عاملیت قصدی، امکان‌های بدیل و کنترل علّی باشد، می‌تواند صاحب ارادۀ آزاد تلقی شود؛ حتی اگر فاقد آگاهی پدیداری باشد. این مقاله با بهره‌گیری از روش تحلیل مفهومی و استناد به نقدهای موجود در ادبیات فلسفی (از جمله نقدهای کین بر مسئلۀ منشأ، نقدهای مورفی و براون بر علیت نزولی و نوخاستگی، و شواهد تجربی نهمیاس درباره‌ی نقش احساسات استراسونی در انتساب ارادۀ آزاد)، نشان می‌دهد که چارچوب لیست در تمایز میان «خودآیینی کارکردی» و «ارادۀ آزادِ مسئولیت‌زا» دچار ابهامی ساختاری است. فروکاست ارادۀ آزاد به صرفِ «کفایت تبیینی» نه‌تنها به تورم مفهومی می‌انجامد، بلکه بستر را برای «مسئولیت‌گریزی الگوریتمی» فراهم می‌کند؛ وضعیتی که در آن توسعه‌دهندگان و نهادها می‌توانند با استناد به عاملیت سامانه، خود را از پاسخگویی معاف سازند. در پاسخ به این چالش، چارچوب سه‌سطحی پیشنهادی این مقاله با تفکیک خودآیینی کارکردی (سطح ۱)، ارادۀ آزاد قوی (سطح ۲) و مسئولیت اخلاقی (سطح ۳)، شرطی گذار را به عنوان معیار ارادۀ آزاد قوی معرفی می‌کند: «توانایی بازنگری در اهداف نهایی بر پایۀ ارزش‌ها». این شرط، مستلزم آگاهی پدیداری و احساسات استراسونی است و روشن می‌سازد که چرا هیچ سامانۀ مصنوعی امروزی—حتی پیشرفته‌ترین مدل‌های زبانی—فاقد ارادۀ آزاد قوی است. تمایز مذکور ضمن رفع ابهام نظری لیست، پیامدهای هنجاری مهمی برای اخلاق هوش مصنوعی، مسئولیت‌پذیری حقوقی و سیاست‌گذاری فناوری دارد.