کلیدواژه‌ها = طبیعت‌گرایی هستی‌شناختی
فلسفه علم

سنجش ظرفیت ذات‌گرایی علمی برایان الیس و ذات‌گرایی واقعی دیوید اودربرگ در بازسازی علت غایی

دوره 16، شماره 1، مرداد 1405

https://doi.org/10.30465/ps.2026.55588.1857

مرتضی پیروجعفری

چکیده بازگشت مفهوم «ذات» به متافیزیک تحلیلی معاصر غالباً جریانی یکپارچه برای احیای علت غایی در برابر مابعدالطبیعه هیومی پنداشته می‌شود. این مقاله نشان می‌دهد که این تلقی نادقیق است؛ زیرا ذات‌گرایی جدید دو شاخه متمایز دارد: «ذات‌گرایی علمیِ» برایان الیس که ذات را به خواص گرایشیِ فیزیکی‌شیمیایی فروکاسته و علت غایی را انکار می‌کند؛ و «ذات‌گرایی واقعیِ» دیوید اودربرگ که با تکیه بر صورت جوهری هیلومورفیک، از غایتمندی آلی و غیرآلی دفاع می‌‌نماید. مقایسه این دو به سه نتیجه می‌انجامد: نخست، دستاورد اصلی الیس ابطال «انفعال‌گرایی ماده» و اثبات ضرورت قوانین است، نه اثبات غایت. دوم، هستی‌‌شناسی خودِ الیس به سبب پذیرش خواص گرایشی، حامل جهت‌داری درونی است؛ لذا انکار او صرفاً متوجه تفسیری بیرونی و قصدمحور از غایت است. سوم، گذر از جهت‌داری فیزیکی به غایتمندی اصیل نیازمند سه مؤلفه است: تفکیک غایت از پیامد، خودجهت‌مندی، و هنجارمندی؛ اموری که تنها در نظام اودربرگ تأمین می‌شوند. بر این پایه، مقاله مدلی از «تقسیم کار نامتقارن» را پیشنهاد کرده و شروط اعتبار آن را تصریح می‌کند. همگرایی فیلسوفی سکولار و متفکری نوتوماسی در نفی انفعال‌گرایی نشان می‌دهد حذف علت غایی دستاوردی علمی نیست، بلکه پیش‌فرضی مابعدالطبیعی است که با ابطال آن، بستری استوار برای بازسازی براهین الهیات طبیعی فراهم می‌آید.