عقلانیت هدف-وسیله، چارچوبی برای عقلانیت علم

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد فلسفه علم، دانشگاه صنعتی امیرکبیر

چکیده

مسئلة عقلانیت علم، نیازمند بستری برای طرح چیستی عقلانیت است تا در چهارچوب مفهومی از عقلانیت، بتوان چگونگی عقلانیت ماجرای علم را به تصویر کشید. نگارنده در این مقاله تلاش می‌کند تا با استفاده از مفهوم عقلانیت هدف ـ وسیله نشان دهد که چگونه می‌توان چنین بستری را فراهم آورد. برای این کار می‌بایست علم را به‌ عنوان یک فرایند در نظر بگیریم که در آن با مفروض گرفتن اهدافی، می‌توان عقلانیت دست‌یابی به این اهداف را به‌ واسطة مفهوم عقلانیت هدف ـ وسیله توجیه کرد. عقلانیت هدف ـ وسیله نیز به‌ نوبة خود قابل ‌تقسیم به دو گونة عقلانیت ابزاری و کل‌گرایانه است و ما نشان می‌دهیم که برگرفتن مفهوم عقلانیت کل‌‌گرایانه برای داشتن یک مدل عقلانیت کارآمد برای علم ضروری است. در ادامه و به منظور ارائة یک نمونه پیاده‌سازی برای چهارچوب ارائه‌شده، مدل‌های عقلانیت علم لری لاودن را با استفاده از چهارچوب مفهومی عقلانیت ابزاری و کل‌گرایانه مورد بازسازی قرار می‌دهیم تا توانایی مفهومی عقلانیت هدف ـ وسیله و نیز رشد و ترقی مدل‌های مذکور در گذر از گونه‌های این نوع عقلانیت را نشان دهیم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Means-Ends Rationality, a Framework for Rationality of Science; a Review of Laudan's Theories of Scientific Rationality

نویسنده [English]

  • Amin Rabinia
M.A in philosophy of science, Amir Kabir University, Amin
چکیده [English]

The problem of the rationality of science needs a framework to outline what rationality is and how it can be placed in scientific adventure. In this paper, I will try to show how we can provide such a (meta-level) framework using the notion of means-ends rationality. For doing so, we have to see science as a process in which there are given aims, and the rationality of achieving such aims could be justified in the light of the notion of means-ends rationality. This notion also is divided into two forms: instrumental rationality and holistic rationality. Here it will become clear that choosing a holistic notion of rationality is essential for having a sustainable account of scientific rationality.  In the meantime, to propose a concrete example of the implementation of this framework, I do reconstruct Laudan’s models of scientific rationality using the conceptual frameworks of instrumental and holistic rationality. This will illustrate how his models grow through these two notions of rationality, and also how much the conceptual framework of means-ends rationality is capable to explain it.

کلیدواژه‌ها [English]

  • means-ends rationality
  • rationality of science
  • instrumental rationality
  • Larry Laudan
Feyerabend, Paul (1999). Knowledge, Science, and Relativism: 1960-1980, Cambridge University Press.
Foley, Richard (1987). The Theory of Epistemic Rationality, Harvard University Press.
Hempel, Carl (2001). The Philosophy of Carl G. Hempel: Studies in Science, Explanation, and Rationality, Oxford University Press.
Laudan, Larry (1977). Progress and its Problems: Toward a Theory of Scientific Growth, University of California Press.
Laudan, Larry (1984). Science and Values: The Aims of Science and Their Role in Scientific Debate, University of California Press.
Laudan, Larry (1990a). ‘Normative naturalism’, Philosophy of Science, Vol. 57, No. 1.
Laudan, Larry (1990b). ‘Aim-less Epistemology?’, Studies in History and Philosophy of Science. Part A, Vol. 21, No. 2.
Nickerson, Raymond (2008). Aspects of Rationality: reflections on what it means to be rational and whether we are. New York: Psychology Press.
Niiniluoto, Ilkka (2014). ‘Scientific progress as increasing verisimilitude’, Studies in History and Philosophy of Science, 46.
Plantinga, Alvin (1993). Warrant: The Current Debate, Oxford University Press.
Rowbottom, Darrell P. (2014). ‘Aimless science’, Synthese, Vol. 191, No. 6.
Sankey, Howard (2012). ‘Scepticism, relativism and the argument from the criterion’, Studies in History and Philosophy of Science, Part A, Vol. 43, No. 1.
Sankey, Howard (2014a). ‘On Relativism and Pluralism: Response to Steven Bland’. Studies in History and Philosophy of Science, Part A, Vol. 47.
Sankey, Howard (2014b). ‘Relativism, Particularism and Reflective Equilibrium’, Journal for General Philosophy of Science / Zeitschrift für Allgemeine Wissenschaftstheorie, Vol. 45, No. 2.
Siegel, Harvey (1985). ‘What is the question concerning the rationality of science?’, Philosophy of Science, Vol. 52, No. 4.
Stenmark, Mikael (1995). Rationality in Science, Religion and Everyday Life, University of Notre Dame Press.